فرونشست زمین تهدیدی برای میراث هخامنشی؛ نقش رستم زیر ذره‌بین کارشناسان

پژوهشگران و کارشناسان سازمان زمین‌شناسی جنوب کشور اعلام کردند که دشت مرودشت در استان فارس، طی دهه‌های اخیر بین ۲ تا ۲۰ سانتی‌متر دچار فرونشست شده است. این رخداد نگرانی‌هایی درباره میراث جهانی هخامنشی، به‌ویژه مجموعه تاریخی نقش رستم، به وجود آورده است.

فرونشست زمین، افتادگی یا ترک خوردگی سطح زمین است که معمولاً در سازندهای زمین‌شناسی دوره کواترنر رخ می‌دهد. در این دوره، دشت‌ها با رسوبات آبرفتی و مخروط افکنه‌ها شکل گرفته‌اند و بسیاری از تمدن‌های باستانی از جمله هخامنشیان در این مناطق مستقر شده‌اند. دشت مرودشت با برخورداری از آب و خاک حاصلخیز، محل شکل‌گیری پایتخت هخامنشیان بوده و آثار باستانی ارزشمندی در آن بر جای مانده است.

اما برداشت بی‌رویه آب از چاه‌های عمیق طی ده‌ها سال، به‌ویژه با استفاده از الکتروپمپ‌ها و افزایش عمق چاه‌ها تا ۳۰۰ تا ۴۰۰ متر، باعث کاهش بیلان سفره‌های آبرفتی و فرونشست زمین شده است. علی نیک‌عهد، مدیرکل زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی جنوب کشور، توضیح داد که این فرونشست‌ها، در برخی مناطق، حتی با تکان‌های جزئی زمین، می‌تواند منجر به ترک خوردگی و شکست سطح زمین شود. وی افزود که شروع این روند احتمالاً از ۳۰ تا ۴۰ سال اخیر بوده است و مطالعات دانشگاهی و سازمان زمین‌شناسی نشان می‌دهد شکاف‌هایی که اخیراً در دشت مرودشت ظاهر شده‌اند ناشی از همین فرونشست هستند.

نقش رستم مجموعه‌ای تاریخی شامل چهار آرامگاه هخامنشی، کعبه زرتشت و باروی باستانی است. محمدجواد جعفری، مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید، در بازدید خبرنگاران گفت که شکاف ایجاد شده در نقطه تلاقی دشت و صخره ممکن است بخش‌هایی از کعبه زرتشت و باروی تاریخی را تهدید کند، اما آرامگاه‌های شاهان هخامنشی و سنگ‌نگاره‌ها آسیب ندیده‌اند.

وی افزود: تا کنون فرونشست چندین بار مورد بررسی قرار گرفته و آخرین مطالعه با هدایت علی فقیه، استاد دانشگاه شیراز، و استفاده از روش‌های ژئومغناطیس انجام شده است. نتایج این مطالعات به ما نشان می‌دهد که بخش‌های حساس صخره‌ای در امان هستند، اما لایه‌های باستانی و آثار پای کوه، به ویژه کعبه زرتشت، نیازمند توجه و اقدامات فوری مرمتی هستند.

جعفری تأکید کرد که اعتبارات مرمتی محدود است و اولویت‌ها تاکنون بر مرمت آرامگاه خشایارشا متمرکز شده است، اما آرامگاه‌های داریوش، داریوش دوم و کعبه زرتشت نیز به پروژه‌های مرمتی نیاز دارند و مطالعات مربوط به آن‌ها باید هرچه سریع‌تر تکمیل شود.

وی همچنین هشدار داد که فرونشست یکی از پدیده‌های خطرناک زمین‌شناسی است و در صورت عدم تدبیر و برنامه‌ریزی مناسب، ممکن است آثار باستانی بیشتری آسیب ببیند و حتی باعث بروز مشکلات فاجعه‌آمیز شود. قرار است در نشستی تخصصی با حضور کارشناسان زمین‌شناسی و مسئولان مرتبط، راهکارهای حفاظت از آثار آسیب‌پذیر مورد بررسی قرار گیرد.