محرم در هرمزگان؛ از علم‌گردانی چهارصدساله میناب تا علم شمشیری ۹۰۰ ساله قشم

هرمزگان با آیین‌هایی چون شیر و کتل، چک‌چکو، سنج و دمام و تعزیه‌خوانی، یکی از غنی‌ترین جلوه‌های فرهنگ عاشورایی ایران را به نمایش می‌گذارد.

هرمزگان از جمله استان‌هایی است که فرهنگ عاشورا در آن با سنت‌ها و آیین‌های بومی درآمیخته و جلوه‌هایی کم‌نظیر از ارادت به سیدالشهدا(ع) را رقم زده است. در این استان، سوگواری محرم تنها یک مراسم مذهبی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردم به شمار می‌رود؛ میراثی که نسل به نسل منتقل شده و همچنان با شکوه فراوان برگزار می‌شود.

از شرق تا غرب هرمزگان، هر منطقه شیوه‌ای خاص برای عزاداری دارد، اما شهرستان میناب به دلیل تنوع و قدمت آیین‌های خود جایگاه ویژه‌ای در میان مراسم عاشورایی استان دارد. آیین علم‌گردانی یا «علم پیغمبر» که بیش از چهار قرن قدمت دارد، از مشهورترین مراسم‌های محرم در این شهرستان است. در این آیین، علم‌های مزین به پارچه‌های نذری و نمادهای مذهبی در میان جمعیت عزاداران حرکت داده می‌شوند و هزاران نفر در فضایی آکنده از نوحه‌خوانی و سینه‌زنی حضور می‌یابند.

از بازآفرینی واقعه عاشورا تا نوای چک‌چکو

یکی دیگر از آیین‌های شاخص میناب، مراسم «شیر و کُتَل» است که صبح عاشورا برگزار می‌شود. در این مراسم، عزاداران با بازآفرینی نمادین صحنه‌هایی از واقعه کربلا، حماسه عاشورا را برای نسل‌های جدید روایت می‌کنند. این آیین علاوه بر جنبه سوگواری، نقش مهمی در انتقال فرهنگ ایثار، آزادگی و شهادت دارد.

در کنار آن، آیین «چک‌چکو» یا سنگ‌زنی نیز از سنت‌های ریشه‌دار عزاداری در هرمزگان به شمار می‌رود. عزاداران با کوبیدن دو قطعه سنگ یا چوب به یکدیگر و همراهی با نوحه‌خوانی، فضایی حزن‌انگیز و هماهنگ ایجاد می‌کنند که نمادی از همدلی و انسجام عزاداران است.

میراث عاشورایی از قشم تا بندرعباس

جزیره قشم نیز با آیین تاریخی «علم شمشیری» شناخته می‌شود؛ سنتی با قدمتی نزدیک به ۹ قرن که هرساله در ایام محرم برگزار می‌شود. در این مراسم، علم شمشیری در میان خیل عزاداران مسیری طولانی را طی می‌کند و مردم با نذر و نیاز به استقبال آن می‌روند. این آیین علاوه بر جنبه مذهبی، بخشی از هویت فرهنگی مردم قشم محسوب می‌شود.

سنج و دمام، تعزیه‌خوانی، روضه‌های سنتی و سینه‌زنی حلقه‌ای نیز از دیگر جلوه‌های عزاداری در هرمزگان هستند. صدای سنج و دمام در شب‌های محرم، نوای آشنای سوگواری در سواحل خلیج فارس است و تعزیه‌خوانی با گویش‌های محلی، روایتگر حماسه کربلا برای نسل‌های مختلف است.

مدیرکل تبلیغات اسلامی هرمزگان با اشاره به گستردگی آیین‌های محرم در استان، این مراسم‌ها را بخشی از هویت مذهبی و فرهنگی مردم دانست و تأکید کرد بسیاری از این سنت‌ها به صورت شفاهی و سینه‌به‌سینه منتقل شده‌اند.

کارشناسان فرهنگی و فعالان مذهبی نیز بر ضرورت ثبت و مستندسازی آیین‌های عاشورایی هرمزگان تأکید دارند؛ آیین‌هایی که نه تنها میراثی معنوی برای مردم این استان، بلکه بخشی ارزشمند از فرهنگ عاشورایی ایران به شمار می‌روند.