استودان ساسانی ارسنجان، میراثی کمتر دیده‌شده در فارس

از شهر ارسنجان در کتاب‌های تاریخی همچون فارسنامه ناصری، آثار العجم فرصت الدوله شیرازی و بستان السیاحه زین العابدین صوفی نام برده شده و قدمتی دیرینه دارد.

بسیاری از مردم فارس و شاید گردشگران تاریخی ایران، ارسنجان را به میراث باستانی که در خود جای داده، می‌شناسند؛ ایوان قدمگاه هخامنشی، قصر منوچهر ساسانی، تل تیموریان و تل کاخ از آثار تاریخی این شهر مرکزی فارس است.

البته ارسنجان از جاذبه‌های طبیعی نیز بی‌بهره نیست و جنگل‌های سرسبز طبیعی بناب، فیجان، خلیل بگ و تنگ اشکن و چشمه‌سارهای ارتفاعات دال‌نشین کوه‌های قلات، دریاچه طشک، غار ضحاک، دریاچه ارسنجان و باغ‌های سرسبز شمال و غرب این شهرستان تفرجگاه بسیاری از فارسی‌ها است.

همسایگی با مرودشت و پاسارگاد به عنوان مهد تمدنی ایران باستان، ارسنجان را نیز به مرکز توجه گردشگران آورده و در مسیر گردشگری تاریخی دشت مرودشت جای داده است.

اما هنوز بسیاری از میراث باستانی ارسنجان چنانکه شایسته است شناخته نشده و از دید گردشگران دور مانده است؛ یکی از این آثار تاریخی استودان ساسانی و کتیبه صفوی است که بر این استودان حک شده است.

استودان ساسانی، میراثی سنگی ارسنجان

این میراث تاریخی که یادگار ساسانیان است و امروز به نام حوض بی‌بی شناخته می‌شود، در میدان انار شهر ارسنجان، در خیابان گلخانه، کنار تل عایشه واقع شده است و امکان بازدید از آن برای همگان وجود دارد.

این استودان بر روی قطعه سنگ بزرگ حدود ۲ در سه متر با ارتفاع متغیر یک تا ۲ متر در دامنه کوه کم ارتفاعی معروف به تل عایشه قرار دارد.

استودان درست در وسط تخته سنگ به شکل دو حفره تودرتوی مربع و دایره شکل تراشیده شده و ابعاد مربع بیرونی ۹۹ در ۹۷ با عمق ۱۵سانتی متر و در مرکز دایره‌ای به قطر ۶۸ سانتی متر و عمق ۱۳ سانتی متر در اطراف و ۱۷.۵ در مرکز است.

این میراث باستانی در عهد خود، کاربردی تدفینی داشته است. این نوع تدفین‌های ساسانی به چند شکل قابل استفاده بوده‌اند؛ در حالت عادی و احتمالا رایج‌تر به شکل ساده، استخوان‌های مرده درون آن گذاشته می‌شده، اما حالت مدور داخلی مورخان را به این فکر رسانده که احتمال گذاشتن خمره حاوی استخوان و هم استودانی درپوش دار وجود داشته باشد.

هر چند بر خلاف استودان‌های موجود در شهر کازرون ردی از درپوش در حاشیه آن مشاهده نشد، اما احتمال قفل شدن درپوشی مربعی درون حفره مربع شکل آن وجود داشته است.

اما حالا از آنجا که جمع شدن آب در حفره استودان همانند حوضی کاربرد داشته، نزد مردم محلی به نام حوض بی بی معروف شده است.

کتیبه صفوی در دل میراث باستانی

در هنگام بازدید از این میراث سنگی ساسانی، شانس این را دارید تا همزمان به تماشای یک میراث خطی صفوی نیز بپردازید.

در بالاترین قسمت این سنگ و در فاصله ۱۱۵ سانتی شرق استودان کتیبه اسلامی در ابعاد ۳۵ در ۴۰ حک شده است؛ این کتیبه به خط نسخ است و فرسایش سنگ مانع از بازخوانی دقیق آن شده است.

یکی از نویسندگان شهر ارسنجان (اسکندری)، قسمتی از متن که واضح‌تر را چنین بازخوانی کرده است: در تاریخ سنه تسع ثلاثین بعد الف ابوطالب ارسنجانی کلب آستان ابیطالب هو مولی ۱۰۳۹.

بر این سنگ نوشته که احتمالا سال ۱۰۳۹ (هجری قمری) به دست ابوطالب ارسنجانی کلب ( از اجداد خوشنویسان ارسنجان) نوشته شده، چند مصرع شعر نوشته شده که چندان قابل بازخوانی نیست اما در مصرع چهارم «غرض نقشی است که از ما بازماند» از سعدی شیرین سخن حک شده است.

پایداری میراث ساسانی خیابان گلخانه

براساس بررسی‌های کارشناسان میراث فرهنگی فارس، اگر چه زیر این سنگ که استودان ساسانی و کتیبه صفوی را در خود جای داده، تا اندازهای خالی است اما از ایستایی و پایداری خوبی برخوردار است.

بر این اساس، تنها آسیب‌های وارد شده بر این میراث سنگی، ناشی از گزندهای طبیعی است که گذر زمان بیش از یکهزار ساله، آن را غیر قابل اجتناب کرده است.

حریم این میراث باستانی هنوز مشخص نشده و تنها آثار انسانی که امروز در نزدیکی این اثر تاریخی ایجاد شده، یک واحد زنبورداری و برخی تاسیسات موقت در قامت آلاچیق‌های تفریحی است.

تعیین حریم و عرصه اثر به همراه حصار کشی از آسیب های احتمالی به این میراث باستانی در آینده جلوگیری خواهد کرد.

این‌بار اگر برای تماشای میراث باستانی دشت مرودشت به مرکز فارس سفر کردید، حین گذر از ارسنجان تاریخی، بازدید از استودان ساسانی و کتیبه صفوی در یک زمان کوتاه را فراموش نکنید.

ارسنجان در فاصله ۱۳۰ کیلومتری شرق شیراز قرار دارد و می‌توانید با حدود یک و نیم ساعت رانندگی، به این شهر سفر کنید. اگر هم برای تماشای پایگاه‌های جهانی تخت جمشید و پاسارگاد رفتید، می‌توانید با حرکت به جنوب در جاده تخت طاووس به ارسنجان از میراث تاریخی این شهر نیز بازدید کنید.