زنگ خطر فرونشست در قلب تاریخ ایران/ نقش رستم پایلوت مدیریت فرونشست شود

محوطه‌های تاریخی ایران علاوه بر ارزش فرهنگی و هویتی، بر بسترهای طبیعی حساسی استوارند که هرگونه تغییر در شرایط زمین‌شناختی می‌تواند پایداری آن‌ها را با مخاطره مواجه کند.

در سال‌های اخیر، پدیده فرونشست زمین به یکی از چالش‌های جدی زیست‌محیطی کشور تبدیل شده و اکنون آثار آن در برخی از مهم‌ترین عرصه‌های تاریخی نیز نمایان شده است؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در شیوه‌های پایش و حفاظت از این میراث ارزشمند را بیش از پیش آشکار می‌کند.

مصطفی رخشنده‌خو، کارشناس حفاظت و مرمت آثار تاریخی و مدیر مجموعه نقش رستم در گفت‌وگو با ایسنا در این رابطه اظهار کرد: فرونشست زمین به‌عنوان یکی از جدی‌ترین مخاطرات زیست‌محیطی سال‌های اخیر، امروز به تهدیدی مستقیم برای میراث فرهنگی ایران تبدیل شده است؛ پدیده‌ای تدریجی اما مخرب که آثار آن به‌ویژه در محوطه‌های تاریخی واقع بر بسترهای حساس زمین‌شناختی، به‌وضوح قابل مشاهده است.

وی افزود: در این میان، محوطه تاریخی نقش رستم به‌عنوان یکی از ارزشمندترین و در عین حال گردشگرپذیرترین مجموعه‌های تاریخی کشور، نیازمند توجهی دوچندان است.

گسترش بحران از دشت‌های کشاورزی تا عرصه‌های تاریخی

رخشنده‌خو با بیان اینکه برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، افت شدید سطح آب‌های زیرسطحی، خشکسالی‌های مداوم و تغییر الگوی مصرف آب از مهم‌ترین عوامل بروز فرونشست زمین به‌شمار می‌روند، افزود: دامنه این بحران از دشت‌های کشاورزی فراتر رفته و اکنون به عرصه آثار تاریخی و محوطه‌های بازدید عمومی رسیده است.

این کارشناس حفاظت و مرمت آثار تاریخی ادامه داد: بررسی‌های میدانی و پایش‌های انجام‌شده در محدوده نقش رستم نشان می‌دهد ایجاد ترک‌های سطحی، تغییر در شیب زمین و هدایت ناخواسته روان‌آب‌ها به سمت شکاف‌ها، زنگ خطر جدی برای پایداری این محوطه تاریخی را به صدا درآورده است.

وی اضافه کرد: این شرایط زمانی نگران‌کننده‌تر می‌شود که نقش رستم به‌دلیل باز بودن محوطه و حضور مستمر گردشگران داخلی و خارجی، همواره در معرض بارگذاری انسانی و تردد گسترده قرار دارد.

تهدید مستقیم برای آرامگاه‌ها و نقش‌برجسته‌ها

مدیر مجموعه نقش رستم با اشاره به ماهیت صخره‌ای آرامگاه‌های هخامنشی، نقش‌برجسته‌های ساسانی و بنای کعبه زرتشت تصریح کرد: هرگونه ناپایداری در بستر زمین می‌تواند تأثیری مستقیم و بعضاً جبران‌ناپذیر بر ساختار این آثار برجای بگذارد.

رخشنده‌خو بیان کرد: نفوذ آب‌های سطحی به درون ترک‌های ناشی از فرونشست، به‌ویژه در فصل بارندگی، روند تخریب صخره‌ها و بدنه آثار تاریخی را تشدید می‌کند؛ موضوعی که در یک محوطه گردشگرپذیر، علاوه بر تهدید میراث فرهنگی، می‌تواند ایمنی بازدیدکنندگان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

ضرورت پایش پیشگیرانه و انتخاب نقش رستم به‌عنوان پایلوت ملی

وی با تأکید بر اینکه برخلاف حوادث ناگهانی مانند زلزله، فرونشست زمین پدیده‌ای تدریجی و خاموش است، گفت: همین ویژگی ضرورت پایش مستمر و اقدامات پیشگیرانه را دوچندان می‌کند؛ به‌ویژه در محوطه‌هایی مانند نقش رستم که هم‌زمان واجد ارزش تاریخی، گردشگری و ملی هستند.

رخشنده‌خو افزود: به اعتقاد متخصصان، نقش رستم باید به‌عنوان پایلوت ملی مدیریت و پایش فرونشست در محوطه‌های تاریخی گردشگرپذیر انتخاب شود. پایش مداوم ترک‌ها، مستندسازی دقیق تغییرات زمین، کنترل و هدایت اصولی روان‌آب‌ها، اصلاح شیب‌بندی عرصه و حریم و تقویت همکاری میان وزارت میراث فرهنگی، وزارت نیرو، سازمان محیط زیست و مراکز علمی از جمله اقدامات ضروری و فوری در این زمینه است.

مدیر مجموعه نقش رستم تأکید کرد: فرونشست زمین امروز به آزمونی جدی برای نظام حفاظت از میراث فرهنگی کشور تبدیل شده است و بی‌توجهی به این تهدید خاموش، به‌ویژه در محوطه‌هایی که پذیرای گردشگران هستند، می‌تواند به آسیب‌های غیرقابل بازگشت به آثار تاریخی و خدشه‌دار شدن جایگاه گردشگری فرهنگی ایران منجر شود.

به گفته رخشنده‌خو، نقش رستم به‌عنوان یکی از نمادهای هویت تاریخی ایران، بیش از هر زمان دیگری نیازمند تصمیم‌گیری‌های فوری، علمی و مسئولانه است تا بتوان از این میراث ارزشمند برای نسل‌های آینده صیانت کرد.