روز صنعت پتروشیمی؛ قلب تپنده اقتصاد و زندگی ما

خبرجنوب/ هشتم دی‌ماه هر سال در ایران به‌عنوان «روز صنعت پتروشیمی» نامگذاری شده است، روزی برای قدردانی از صنعتی که شاید کمتر دیده شود، اما در واقع هسته اصلی تولید بسیاری از کالاهای اطراف ما است.

پتروشیمی چیست و چه کاربردی دارد؟

صنعت پتروشیمی شاخه‌ای از صنعت شیمیایی است که مواد خام مانند نفت و گاز طبیعی را به محصولات شیمیایی متنوع و کاربردی تبدیل می‌کند. این محصولات شامل پلاستیک‌ها، بسته‌بندی مواد غذایی، الیاف مصنوعی، مواد شوینده، داروها و حتی قطعات خودرو هستند. به زبان ساده، پتروشیمی، مواد خامی که بی‌ارزش به نظر می‌رسند را به چیزهایی تبدیل می‌کند که زندگی روزمره ما بدون آن‌ها دشوار می‌شود.

این صنعت نه تنها ارزش افزوده اقتصادی ایجاد می‌کند، بلکه زمینه اشتغال مستقیم و غیرمستقیم را نیز فراهم می‌کند و ستون فقرات صادرات غیرنفتی کشور است. همچنین پتروشیمی به صنایع پایین‌دستی کمک می‌کند تا محصولات نهایی مورد نیاز مردم و بازارهای جهانی تولید شوند.

پتروشیمی در ایران

صنعت پتروشیمی ایران پراکنده است، اما تمرکز اصلی آن در جنوب و جنوب‌غرب کشور قرار دارد، جایی که منابع گاز طبیعی و بنادر صادراتی وجود دارند. علاوه بر این مناطق، استان‌های مرکزی و شمالی هم دارای مجتمع‌های پتروشیمی هستند:

به طور کلی صنعت پتروشیمی ایران در این مناطق گسترده شده است:

• عسلویه و پارس جنوبی (بوشهر): بزرگ‌ترین قطب تولید و صادرات محصولات پتروشیمی با فازهای متعدد.

• ماهشهر و منطقه ویژه پتروشیمی (خوزستان): تولید پلیمرها، متانول و مواد شیمیایی پایه.

• سواحل شمال خلیج فارس: بنادر و سایت‌های بزرگ که تولید و صادرات را تسهیل می‌کنند.

• اراک (مرکزی): مجتمع‌های صنعتی پتروشیمی که مواد پایه و محصولات صنعتی تولید می‌کنند.

• اصفهان: کارخانه‌هایی که بخشی از زنجیره تولید مواد شیمیایی و محصولات تکمیلی را تشکیل می‌دهند.

• آبادان (خوزستان – بخش غیرساحلی): یکی از قدیمی‌ترین مراکز پتروشیمی و پالایشگاه‌ها.

• چابهار (سیستان و بلوچستان): پروژه‌های در حال توسعه که به شبکه تولید ملحق می‌شوند.

در این مجتمع‌ها، مواد خام نفت و گاز به محصولات شیمیایی و پلاستیکی مختلف، متانول، اوره، پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن و دیگر محصولات صنعتی تبدیل می‌شوند که هم برای مصرف داخلی و هم برای صادرات آماده می شوند.

وضعیت صنعت پتروشیمی ایران چگونه است؟

تا شهریورماه ۱۴۰۴، ظرفیت اسمی تولید محصولات پتروشیمی ایران حدود ۹۶ میلیون تن در سال بوده که بخش عمده آن به تولید واقعی و نزدیک به ۳۴ میلیون تن صادرات اختصاص داشته است. در پنج ماه نخست سال، بیش از ۱۳ میلیون تن محصول به ارزش حدود ۵.۵ میلیارد دلار صادر شد؛ عمده خریداران چین، هند، ترکیه و کشورهای آسیای مرکزی و جنوب شرقی هستند.

با پایان برجام و بازگشت تحریم‌های بین‌المللی، مسیرهای بانکی، بیمه‌ای و حمل‌ونقل محدود شده و بخش بزرگی از معاملات از طریق شبکه‌های غیررسمی و واسطه‌ای انجام می‌شود. این وضعیت باعث افزایش هزینه‌ها، کاهش قدرت چانه‌زنی در قیمت و اجبار به تخفیف‌های قابل توجه شده است. تا پایان سال ۱۴۰۴، پیش‌بینی می‌شود میزان صادرات بین ۱۵ تا ۱۷ میلیون تن باشد که ارزآوری حدود ۶ تا ۷ میلیارد دلار را به همراه خواهد داشت.

چشم انداز و چالش ها

چشم‌انداز سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که صادرات پتروشیمی به تحریم‌ها، رفتار خریداران عمده و نوسانات قیمت جهانی وابسته است. در سناریوی متوسط، ایران می‌تواند ۳۰ تا ۳۴ میلیون تن محصول صادر کند که ارزآوری ۱۳ تا ۱۴ میلیارد دلار خواهد بود. در سناریوی خوش‌بینانه با همکاری منطقه‌ای و فعال شدن مسیرهای مالی جایگزین، این رقم تا ۱۵ میلیارد دلار افزایش می‌یابد و در صورت تشدید محدودیت‌ها ممکن است به حدود ۸ میلیارد دلار کاهش یابد.

چالش اصلی امروز صنعت پتروشیمی، نه ظرفیت تولید، بلکه محدودیت مسیرهای مالی و لجستیکی است. بانک‌ها و بیمه‌گران بین‌المللی محدودیت ایجاد کرده‌اند و بخشی از صادرات مجبور است از طریق معاملات غیررسمی و تهاتری انجام شود. برای پایدار نگه داشتن صادرات، ایران نیاز دارد به تنوع‌بخشی بازارها، تمرکز بر محصولات با ارزش افزوده بالا و مدیریت هوشمند زنجیره صادراتی توجه کند.