چرا دودِ دختران بیشتر دیده می شود؟

سیما زعفرانچی _ «خبرجنوب»/ در سال‌های اخیر، الگوی مصرف دخانیات در میان جوانان و نوجوانان تغییر کرده است. سیگار، قلیان و ویپ بیش از گذشته در میان نسل جدید دیده می‌شوند؛ اما آنچه بیش از خودِ این پدیده توجه‌ها را جلب کرده، افزایش گرایش دختران به مصرف دخانیات است. با این حال، شاید برای فهم بهتر ماجرا لازم باشد از سطح خبرها و آمارها عبور کنیم و بپرسیم: چرا سهم زنان و دختران از بازار دخانیات رو به افزایش است؟

بر اساس آخرین مطالعه وزارت بهداشت که در سال ۱۴۰۰ انجام شده، بیش از ۱۴ درصد جمعیت بالای ۱۸ سال کشور مصرف‌کننده دخانیات هستند و مسئولان حوزه سلامت پیش‌بینی می‌کنند این رقم در بررسی‌های جدید حتی بیشتر نیز شده باشد. در همین مطالعه، میزان مصرف دخانیات در مردان بالای ۱۸ سال حدود ۲۶ درصد و در زنان حدود ۴.۵ درصد برآورد شده است. اما نکته نگران‌کننده‌تر، روند رشد مصرف است. آمارهای رسمی نشان می‌دهد مصرف دخانیات در میان زنان طی فاصله سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰ بیش از ۹۰ درصد افزایش یافته؛ در حالی که این افزایش در میان مردان حدود ۳۴ درصد بوده است. همین تفاوت باعث شده توجه افکار عمومی بیش از گذشته به مصرف دخانیات در میان دختران و زنان جلب شود.

فراتر از یک انتخاب فردیگرایش به مصرف دخانیات را نمی‌توان تنها به یک عامل نسبت داد. فشارهای روانی، اضطراب‌های ناشی از شرایط اقتصادی، بیکاری، نگرانی درباره آینده، تأثیر شبکه‌های اجتماعی و الگوسازی رسانه‌ای، همگی در این روند نقش دارند. در کنار این عوامل، شرکت‌های دخانی نیز سال‌هاست با طراحی محصولات جدید، بسته‌بندی‌های جذاب و تبلیغات هدفمند، زنان و جوانان را به عنوان بازارهای جدید خود هدف قرار داده‌اند؛ موضوعی که مسئولان حوزه سلامت نیز بارها نسبت به آن هشدار داده‌اند.

با این حال، درباره دختران یک عامل دیگر نیز قابل تأمل است؛ نوع مواجهه جامعه با رفتارهای آنان. هنوز هم در بسیاری از خانواده‌ها و محیط‌های اجتماعی، محدودیت‌ها و حساسیت‌های بیشتری نسبت به دختران وجود دارد. در چنین فضایی، برخی رفتارها که برای پسران صرفاً یک تخلف یا انتخاب نادرست تلقی می‌شود، برای دختران به نوعی تابوشکنی تبدیل می‌شود.

وقتی دود، معنایی فراتر از نیکوتین پیدا می‌کند

بدیهی است که مصرف دخانیات برای همه زیان‌آور است و هیچ توجیهی برای آن وجود ندارد. سالانه میلیون‌ها نفر در جهان به دلیل بیماری‌های ناشی از مصرف دخانیات جان خود را از دست می‌دهند و این خطر برای زن و مرد تفاوتی ندارد. اما واقعیت این است که قضاوت اجتماعی درباره مصرف‌کنندگان زن و مرد یکسان نیست. اگر گروهی از پسران نوجوان در حال سیگار کشیدن دیده شوند، معمولاً با واکنش منفی مواجه می‌شوند؛ اما همان رفتار از سوی دختران، اغلب با قضاوت‌های شدیدتر و برچسب‌های بیشتری همراه است.

همین نگاه متفاوت گاهی باعث می‌شود مصرف دخانیات برای برخی دختران تنها یک رفتار پرخطر نباشد؛ بلکه به نمادی برای اعتراض، اثبات استقلال یا شکستن کلیشه‌های رایج تبدیل شود. مسئله‌ای که البته نه از خطرات دخانیات کم می‌کند و نه آن را قابل دفاع می‌سازد.

بحران اصلی؛ نسل در محاصره دود

اگر از زاویه پژوهش‌های بین‌المللی به موضوع نگاه کنیم، خواهیم دید که مسئله اصلی بیش از آنکه به جنسیت مربوط باشد، به شرایط نسل جدید بازمی‌گردد. بسیاری از مطالعات بر نقش اضطراب، احساس ناامنی نسبت به آینده، فشارهای اجتماعی، نیاز به تعلق به گروه‌های دوستانه و تأثیر فضای مجازی در افزایش مصرف دخانیات میان نوجوانان و جوانان تأکید دارند. به بیان دیگر، بحران امروز فقط «دختران سیگاری» نیست؛ بلکه نسلی است که بیش از گذشته در معرض انواع محصولات دخانی قرار گرفته و از سوی دیگر با فشارهای روانی و اجتماعی متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

اگر تمام توجه ما به این پرسش محدود شود که «چرا دختران بیشتر سیگار می‌کشند؟»، ممکن است از دیدن تصویر بزرگ‌تر باز بمانیم. پرسش‌های مهم‌تر شاید این‌ها باشند: چرا سیگار، ویپ و قلیان تا این اندازه در میان نوجوانان و جوانان عادی شده‌اند؟ چرا بخشی از نسل جدید برای ابراز استقلال یا اعتراض، به رفتاری پناه می‌برد که سلامت خود را تهدید می‌کند؟ یا چه خلأیی در نظام خانواده، آموزش، تفریح و حمایت روانی وجود دارد که دود برای برخی جوانان به ابزاری برای آرامش یا بیان هویت تبدیل شده است؟

تا زمانی که مسئله را صرفاً از دریچه اخلاقی یا جنسیتی ببینیم، بعید است به راه‌حلی پایدار برسیم. کاهش مصرف دخانیات، بیش از هر چیز، نیازمند شناخت دقیق‌تر مسائل نسل جوان و پاسخ دادن به نیازهایی است که امروز در میان دود گم شده‌اند.

روز جهانی بدون دخانیات فرصتی است برای یادآوری مضرات مصرف دخانیات؛ اما شاید امسال بیش از هر زمان دیگری فرصتی باشد تا به جای تمرکز صرف بر دود، به دلایل پنهان شکل‌گیری آن نیز نگاه کنیم.